De stamboom Wolfertse van den Berge was tot 1811 patroniem Wolfertse en afkomstig uit de omgeving Zuidland van het eiland Schouwen. Het is een bijzondere stamboom met veel maar kleine verschillende bronnen die een gecompliceerd beeld geven wie deze familie was. De familie komt vanaf 1650 in de rechterlijkse archieven voor en doordat verschillende individuen ook bestuurlijke rollen krijgen, worden ze steeds vaker genoemd in deze rechterlijke archieven.
Familie Wolfertse – Joodse afkomst
Wat deze familie anders maakt dan andere families in Zeeland is dat ze een lange tijd een patronieme achternaam hebben gehad. Bijna iedereen werd na 1700 niet meer patroniem (vader’s voornaam) vernoemd en werd geacht een familienaam te hebben. Dit werd vanaf 1700 door Holland min of meer geëist. In algemene zin deed men dit ook en zo ook in Zeeland. Behalve de familie Wolfertse. Tijdens de Franse tijd in 1811/1812 werden de mensen die nog geen familienaam hadden formeel gedwongen om een naam aan te nemen. Dit is een bekend jaartal met een bekend verhaal, maar 98% van de Nederlandse bevolking had al een achternaam en hoefde zich niet te melden. De overige groep waren mensen met een buitenlandse of andere religieuze achtergrond die tot zover zich niet voelden genoodzaakt om na 1700 een familienaam aan te nemen. Onder andere voor de Joodse gemeenschap druiste dit in tegen hun traditie, waarbij Joden veelal patroniemen gebruiken. In 1811 was dan ook de grootste groep met naamaanneming Joods.
Nu komt de hamvraag of de familie Wolfertse ook tot de Joodse gemeenschap behoorde? Dit is een lastige vraag, omdat het gebrek aan bronnen geheel ontbreekt en er alleen maar sterke vermoedens zijn. Eerst een stukje achtergrond:
In Nederland had je globaal gezien 3 verschillende Joodse groepen; de rijke en de minder bedeelde Joden uit de steden en de Joden uit het platteland. De rijke Joodse kant waren veelal kooplieden en woonden in de grotere steden/dorpen tezamen met de arme Joden. De groep die op het platteland leefden, waren van origine al boeren uit centraal en oost Europa en migreerden in de 16de eeuw naar Nederland. Aangekomen in Nederland gingen deze Joodse boeren niet naar de grote steden, maar naar het platteland om het boerenleven voort te zetten. In deze periode was Zeeland een welvarende provincie en kon je als boer goed boeren. Het nadeel van deze keuze was dat de Joodse boeren de vreemde eend in de bijt waren. Er was geen synagoge, geen andere Joodse metgezellen, kleine Nederlandse dorpjes met het ons-kent-ons-principe. Kortom, de Joodse sociale omgeving ontbrak voor deze boeren en waren gedwongen om zich te mengen met hun niet-Joodse omgeving om zo het boerenbestaan succesvol voort te kunnen zetten. In de loop der tijd pasten velen zich op het platteland aan tot de plaatselijke sociale en religieuze omgeving. Weinig van de origine Joodse boeren waren na verloop van de tijd nog verbonden aan het Joodse geloof.
Nu de handvaten die doen vermoeden dat de familie Wolfertse van origine Joods was:
- De naam Wolfert is een Germaanse, maar ook Joodse naam. Namen die een dier hadden (Leeuw, Beer, Wolf) waren typerend voor Joodse boeren uit centraal Europa. Wolf symboliseert het verhaal van Benjamin en de Wolf en Leeuw refereert naar de naam Levi, etc. Verder is de naam Simon in deze familie een veelvoorkomende voornaam, maar minder populair in Zeeland, maar juist weer wel veelvoorkomend in Joodse families.
- De familie Wolfertse lijk in de eerste generatie veelal zakelijke relaties te hebben met Joden uit Zierikzee. Zij belenden bijvoorbeeld grond van Joodse eigenaren. Dit is typerend voor families die net nieuw zijn in een omgeving.
- In 1811 en 1812 is deze familie de enige in de weide omtrek die een naamsaanname laat registreren. Dit is opmerkelijk in Zeeland en ook weer typerend voor Joodse Nederlandsers.
- De registratie van naamsaanneming van de familie Wolfertse is ook te vinden in de publicatie Joden in de provincie Zeeland uitgegeven door de NKvJG in 2003 pagina 17.
- De aanname van van den Berg is vrij typerend, omdat deze naamaanname vaker voorkwam onder Joodse Nederlanders. Van den Berg is en was een veelvoorkomende achternaam in Nederland en door een typische Nederlandse naam te nemen, blende men beter in de maatschappij.
Let op dat de bovenstaande punten niet 100% bewijzen dat de familie Wolfertse van origine Joods was, dit is slechts een hypothese.
Naamaanneming familie Wolfertse
Zo lieten 4 familieleden van de familie Wolfertse (de broers Wolfert Simonse Wolfertse en Jacob Simonse Wolfertse en de 2 broers Jacob Pieterse Wolfertse en Leendert Pieterse Wolfertse) in 1811/1812 hun naam officieel veranderen naar van den Berg(e). Ook de 2 zussen van Wolfert en Jacob worden na 1812 in aktes als van den Berg(e) genoemd. In de documentatie namen de mannen de naam Berg aan, maar na deze vastlegging ontstaat er een mengelmoes bij geboorteaktes en trouwaktes met Berg en Berge. Dit komt waarschijnlijk, omdat Berg niet veel voorkwam in Zeeland en Berge op Schouwen-Duiveland een bekendere naam was. Dus officieren van de burgerlijke stand schreven waarschijnlijk, per ongeluk, Berge. Uiteindelijk gaan Jacob (zoon van Jacob Simonse Wolfertse) en Marinus (zoon van Jacob Pieterse Wolfertse) en hun nageslacht door het leven als van den Berge.
Wat de reden is geweest dat deze familie de naam van den Berg(e) koos, kan alleen maar naar gegist worden. Zoals eerder al werd aangegeven, werd de naam van den Berg vaker door Joodse Nederlanders aangenomen. Maar het kan ook zijn dat de naam een beter aanzien had in het dorp, het bekender in de oren klonk in Schouwen of wellicht komt de familie van oorsprong van een boerderij dat op een verhoogd land stond. Hier zullen we nooit achter komen, tenzij dit verhaal nog in de huidige familie bekend is.
Toch waren er naast deze 4 familieleden uit 1811 al eerder familieleden geweest die hun naam hadden aangepast. Dit gebeurde al eerder in de loop van de 18de eeuw:
- Marinus Pieterse Wolfertse neemt de achternaam van zijn vrouw aan na 1762 als Straaijer.
- Meerendeel van de kinderen van Jan Symonse Wolfertse nemen de achternaam Krijgsman. Herkomst is onbekend.
- Marinus Pieterse Wolfertse neemt in 1812 de achternaam van zijn moeder aan: Hoogenboom. Terwijl zijn 2 broers (Jacob en Leendert) de naam van den Berg(e) nemen.
Hiernaast vind je een overzicht omtrent de stamboom van Wolfertse en het verloop van de achternamen.
